Hình dung về một thành phố hoàn toàn không có ngập lụt?

Càng mưa càng tốt. Từ những thành phố bọt biển ở Trung Quốc đến những ‘bờ đường lợi ích’ ở New Jersey và các lớp học nổi trong những khu ổ chuột ở Dhaka, hãy cùng tìm hiểu về các dự án trong đó nước mưa được nhìn nhận như một tài nguyên thay vì một hiểm hoạ. 

Sophie Knight

Họ gọi đó là “lát phẳng, lắp ống, và bơm”: lối tư duy vốn đã thống trị quá trình phát triển đô thị từ hơn một thế kỷ qua.

Cùng với sự bùng nổ của xe hơi thời kỳ đầu thế kỷ 20 là sự xuất hiện của những con đường lát phẳng. Nước mưa thay vì được cây cối thấm hút, bốc hơi, hoặc thẩm thấu xuống đất và chảy ra các sông hồ, buộc phải chảy tràn qua các vỉa hè và mặt đường đi xuống các cống rãnh và đường ống.

Sức chứa tối đa của hệ thống này được thiết kế dựa trên các kịch bản, như kịch bản bão 10 năm. Và khi bị tắc nghẽn, nước không còn biết chảy đi đâu, chỉ có thể dâng lên cao.

Thực tế của biến đổi khí hậu (BĐKH) và những cơn mưa ngày càng thường xuyên và dữ dội đã làm lộ rõ sự ngạo mạn của cách làm này. Các trận lụt ở khắp nơi, từ Bangladesh đến Texas mới đây đã cho thấy nguồn gốc của thảm hoạ không chỉ vì bão đang trở nên nghiêm trọng chưa từng thấy, mà còn do quá trình đô thị hoá.

Harvey

Siêu bão Harvey cướp mất nhà cửa của hơn một triệu người, làm ít nhất 44 người chết và thiệt hại 185,000 ngôi nhà chỉ riêng ở thành phố Houston.

Theo Cơ quan Thời tiết Quốc gia Hoa Kỳ, “tầm vóc và cường độ” của mưa do Siêu bão Harvey gây ra hồi cuối tháng 8 là thực sự “thảm khốc”, và “vượt ngoài mọi tiền lệ” – thành phố bị nước bao trùm với một tốc độ khủng khiếp, do rất nhiều diện tích đất đai đã bị bê tông hoá.

Một điều tra mới đây về chính quyền các đô thị trên thế giới do tổ chức phi chính phủ CDP thực hiện cho thấy 103 thành phố đang đối phó với những rủi ro nghiêm trọng về ngập lụt.

Với BĐKH vừa là thực tế vừa là nguy cơ, nhiều kiến trúc sư và nhà chuyên môn về đô thị đang đưa ra nhiều ý tưởng sáng tạo giúp các thành phố sử dụng nước mưa như một nguồn tài nguyên thay vì coi nó như một mối hiểm hoạ.

Vỉa hè thấm nước: các ‘ngõ xanh’ của Chicago

Chicago

Một thành phố đã bắt đầu chuẩn bị cho điều kiện khí hậu tương lai – hay đã là hiện tại – là Chicago. Một số khu vực của thành phố này đã có lượng mưa lên tới gần 20 cm chỉ trong 4 ngày hồi tháng 7 vừa qua. Theo dự báo, lượng mưa mùa đông ở đây sẽ tăng khoảng 40% từ nay cho đến cuối thế kỷ.

Từ mươi năm qua, thành phố đã đổ nhiều tiền của để đưa ra những hình dung mới về cách thức quản lý nước mưa, trong đó có việc xây dựng hơn 100 “Ngõ Xanh” xây dựng từ năm 2006, các vỉa hè thấm nước giúp nước mưa thẩm thấu và thoát xuống đất.

Đỉnh cao của nó là “dãy phố bền vững” dài hơn 3 km giao với đường Cermak và Đại lộ Blue Island tại Pilsen, tại khu vực Lower West Side. Từng là một đoạn đường nhựa xuống cấp và thường xuyên bị ngập úng, giờ đây nó đã trở thành “con phố xanh nhất nước Mỹ”: một minh chứng trị giá 15 triệu USD về các công nghệ sinh thái tiến bộ nhất, như xi măng quang xúc tác để giảm khói mù, và các rãnh nông gọi là ‘rãnh sinh học’ (bioswales),  có chức năng như các kênh thoát nước thân thiện với môi trường, giúp lọc và thấm nước thải.

Trên Phố Pilsen, nước nưa chảy qua vỉa hè xuống phần mặt đá sỏi, qua đó được vi khuẩn lọc sạch, sau đó tưới cho cây cối trồng xung quanh, hoặc chảy qua tầng cát sâu dưới đất để thoát ra hồ Michigan.

Pavement

Nước mưa chảy qua vỉa hè có chức năng tự làm sạch và giảm ô nhiễm, sau đó tưới cho cây cối xung quanh

Theo lời Jay Womak, một kiến trúc sư phụ trách tại Huff & Huff, đơn vị được giao thiết kế đoạn phố này, việc này giúp đưa 80% lượng mưa ra khỏi hệ thống thoát nước thải, giúp đường phố không còn bị ngập nữa.

“Chúng tôi cố gắng tạo khả năng thẩm thấu và thấm hút để nước có thể đi theo con đường như trong vòng tuần hoàn nước,” Womack chia sẻ. “Rất đơn giản, nhưng cũng rất khó để mọi người hiểu được, bởi chúng ta đã không thiết kế như vậy từ một thế kỷ nay.”

Thành phố bọt biển: mô hình mới cho Trung Quốc

Sponge

Những bài học của Chicago đang được áp dụng tại Trung Quốc, chính phủ nước này đã cho tiến hành xây dựng 16 “Đô thị bọt biển” để thí điểm các giải pháp cho tình trạng thiếu nước sạch và ngập lụt mà nhiều thành phố ở đây đang phải hứng chịu do kết quả của quá trình đô thị hoá nhanh chóng. Hãng kiến trúc UrbanLab của Chicago được giao thiết kế quy hoạch tổng thể cho Quần đảo Dương Minh tại tỉnh Hồ Nam: một trung tâm mới trong thành phố Thường Đức (Changde), thành một “mô hình mới cho tương lai.”

Drywet

‘Đại lộ sinh thái’ của Changde, trong điều kiện khô ráo (trái) và mưa ẩm (phải)

Khu vực này nằm trong một diện tích lưu vực sông trũng thấp thường bị mưa lớn và ngập lụt. Thay vì xây dựng các công trình ngăn nước, UrbanLab thiết kế không gian cho nước chảy, điểm nhấn của bản quy hoạch, và đặt các toà nhà lớn tại các hòn đảo giữa một hồ nước khổng lồ ở trung tâm. Các phố có các kênh rạch chạy song song, được gọi là các ‘Đại lộ sinh thái’ giúp kết nối 8 quận với nhau, như mô tả trong video này.

UrbanLab cho rằng thiết kế của họ đã kết hợp một trung tâm đô thị đông đúc với môi trường thiên nhiên: “Là trung tâm chức năng, Quần Đảo Dương Minh đóng vai trò một kiểu mẫu đô thị, chúng tôi kỳ vọng nó sẽ mở đường cho cách tư duy mới về đô thị trong tương lai.”

Hành lang ven biển: không còn ‘cố thủ’

Retreat

Với 2,5 triệu người dân ở New York và New Jersey đang sống trong các khu vực ngập lụt thường xuyên, Khu vực gồm 3 bang này của Mỹ rất dễ bị tổn thương với ngập lụt, và viễn cảnh nước biển dâng khiến tương lai ngày càng ảm đạm.

Một nhóm công tác đa ngành được Hội Quy Hoạch vùng và Quỹ Rockefeller giao phó xây dựng các biện pháp ứng phó cho khu vực ven biển này trong 50 năm tới theo kịch bản nước biển dâng 1.8 m.

Bản đồ không gian ở trên là bản đồ ngập ở New Mastic năm 2050, và bên phải là theo kịch bản thực hiện theo các đề xuất phát triển của nhóm. Phát triển sẽ tập trung ở các khu vực cao và khô ráo và diện tích nhà ở ở những khu vực hay ngập lụt sẽ được phát triển thành các khu vực nhà trên cột cao, xây dựng ven các bến tàu.

Docks

Nhóm đề xuất giữ nguyên hiện trạng các khu vực đồng bằng thấp lụt và phát triển nhà ở mới ở các khu Brooklyn, Queens, Long Island và New Jersey ven các “hành lang” và tuyến vận tải nội địa ở các khu vực cao.

Nhóm thiết kế lại The Bight, de đất ở ven biển nơi các dòng hải lưu tụ cát, thành một “vùng kinh tế cảnh quan” mới, xoá nhoà ranh giới giữa thành phố và đại dương và tạo không gian mới cho không gian sống, bảo tồn, làm việc và vui chơi.

Densi

Mặt cắt của nhóm Segal và Drake cho thấy thiết kế các toà nhà trong các điều kiện khác nhau về mực nước

“Thay vì hoài công cố thủ, phương châm của khu vực là ‘tiếp nhận, bảo vệ, thích nghi’,”  Segal và Drake chia sẻ.

Theo hình dung của họ, đường bờ biển sẽ được chuyển đổi thành “vùng biên đô thị mới” với một hòn đảo chìm được xây dựng tại Sea Bright, NJ, trước năm 2030; một không gian cộng đồng cho những người về hưu có thể đi lại an toàn tại Mastic Beach ở NY trước năm 2050; và “công viên trung tâm ngập nước mới” của New York tại Jamaica Bay trước năm 2067.

Bờ đường lợi ích: đường có làn cho xe đạp và BRT

Berms

Bão Sandy năm 2012 đã cho thấy rõ những tổn thất nếu không thích ứng được với rủi ro ngập lụt, khi làm thiệt mạng 147 người và thiệt hại hơn 50 tỷ USD.

Một trong những khu vực bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất là Meadowlands ở New Jersey, một khu vực ngập nước trũng thấp chia cắt bởi dòng sông Hackensack.

Trong siêu bão này, không thể bơm nước ra ngoài bởi ngập triều ở phía bên kia bờ đê, và vì thế khu vực đã bị tàn phá khủng khiếp: nhà cửa chìm trong nước, ô tô trôi lềnh bềnh, người dân phải được giải cứu bằng thuyền, và các công trình hạ tầng quan trọng bị sự cố.

Berms1

Kristian Koreman, đồng sáng lập của ZUS, một công ty kiến trúc có trụ sở tại Rotterdam, chia sẻ rằng quá trình phát triển ở đây đã không xét tới điều kiện sinh thái địa phương.

“Do quên mất rằng họ đang xây dựng trên một khu đầm lầy, họ cũng quên luôn đây là một khu vực ngập triều,” ông nói. “Có thể thấy rõ nước dâng lên và rút xuống hàng ngày, nhưng với một cơn bão thực sự như bão Sandy, và một đợt lũ triều kèm theo mưa lớn, nước bủa vây từ mọi phía, chẳng có đường nào thoát nổi.”

Ứng phó với bão Sandy, ZUS hợp tác với Trung tâm Đô thị Cấp cao của MIT và De Urbanisten để thiết kế ra New Meadowlands: một quy hoạch tổng thể kết hợp khả năng chống chịu với lũ lụt với các chức năng phục vụ vui chơi giải trí, dựa vào các đầm lầy và hệ thống các bờ cao song song gọi là bờ đường. (Bản vẽ như trong hình ở đầu bài).

Giữa các bờ đường phía ngoài và biển, các diện tích đất ngập nước được khôi phục sẽ thấm giữ nước biển và làm chậm các đợt sóng triều, ngăn không cho chúng đánh mạnh vào bờ đê. Bề rộng của các bờ đường này tạo không gian cho động vật hoang dã, tạo diện tích chứa nước tạm khi mưa lớn trước khi nước rút đi. Và phía bên trong của các bờ đường phía trong, các kênh và ao hồ sẽ trữ nước mưa, ngăn hiện tượng tràn ở các cống thoát nước thải.

Dự án thí điểm đầu tiên sẽ tập trung vào các thị trấn Little Ferry, Moonachie và Carlstadt, với ngân sách 150 triệu USD của Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị.

Với mối đe doạ kép từ BĐKH, đô thị hoá và hạn chế trong ngân sách, các dự án hạ tầng ngày nay phải phục vụ được nhiều mục đích khác nhau: Koreman chia sẻ rằng nhóm đang chịu áp lực phải tạo ra được lợi ích cao nhất từ mỗi đồng vốn đầu tư.

Bản quy hoạch này bao gồm một khu vui chơi giải trí rộng lớn, cũng như các làn xe đạp và làn xe buýt nhanh (BRT) trên các bờ đường cao, giúp nối liền Meadowlands với New York. ZUS gọi thiết kế của mình là các “bờ đường lợi ích”.

Kén nổi – và hơn thế nữa Float

Koen Olthuis là nhà sáng lập của Waterstudio, một công ty kiến trúc của Hà Lan đã xây dựng các kết cấu nổi và sử dụng được cả trên cạn và trên nước. Ông tin rằng để thúc đẩy khả năng chống chịu với lũ lụt, phải đảm bảo nó mang lại lợi ích nhiều hơn tác hại.

Olthuis đang nỗ lực cải thiện điều kiện sống ở các khu ổ chuột bên các sông hồ, với việc sử dụng các kết cấu nổi xây dựng trên nền làm từ hàng ngàn chai nhựa thải loại cho việc cung cấp các chức năng thiết yếu như giáo dục, vệ sinh và năng lượng. Ông gọi các kết cấu này là các “ứng dụng thành phố” (city app) bởi chúng rất dễ lắp đặt và đưa vào sử dụng. Vì có thể di chuyển, nên chúng có thể được chính quyền thành phố cấp phép hoạt động tạm thời, trong khi chính quyền cấm xây dựng nhà ở trái phép; và do có thể nổi trên nước, các kết cấu này hấp dẫn đối với các nhà đầu tư lo ngại phải xây dựng ở các khu vực trũng thấp hay bị ngập lụt.

App

Một City App được dùng làm lớp học

Dự án lớn đầu tiên được thực hiện ở Korail, một khu ổ chuột bên bờ hồ ở Dhaka, Bangladesh, nơi có năm công trình sẽ được đưa vào sử dụng vào tháng 10: một lớp học, một công trình vệ sinh, một bếp ăn và một công trình cấp điện nối với các tấm pin mặt trời nổi trên mặt nước.

Olthuis nói rằng ông hợp tác với thiên nhiên, thay vì coi nó như một mối nguy hại – có nghĩa là để nước chảy đến nơi nào nó muốn, và dùng chính nước lũ làm tác nhân cho một quá trình phát triển đô thị linh hoạt. Ông nói về việc giải toả sự đông đúc cho các thành phố bằng các công trình nổi ở các vùng thấp trũng, hoặc các kết cấu nổi trên các tuyến giao thông thuỷ – nhà hát, sân vận động, hay cả các nhà tránh lũ cứu nạn.

“Với chúng tôi,” ông nói, “thì càng mưa càng tốt.”

Xem bài gốc đăng tại The Guardian.

Advertisements
This entry was posted in Climate Change, disaster risk reduction, flood management, green infrastructure, urban planning, Urban resilience, Vietnamese / Tiếng Việt and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s